Hugtök

Samningur um inngöngu nýs ríkis í ESB. Hann er gerður milli umsóknarríkisins og aðildarríkja ESB og þarf samþykki helstu stofnana ESB. Í aðildarsamningi er meðal annars kveðið á um skilyrði aðildar, gildistöku hennar, aðlögunartíma og hugsanlegar sérreglur sem gilda eiga um stöðu hins nýja aðildarríkis eftir inngöngu.

Það þegar einstaklingar og fyrirtæki geta byggt réttindi sín og skyldur beint á ESB-reglu fyrir dómstólum í aðildarríkjunum. Þær lagagerðir ESB sem eru nægilega skýrar, nákvæmar og óskilyrtar hafa bein réttaráhrif í þessum skilningi.

Dómstóll Evrópusambandsins, einnig nefndur Evrópudómstóllinn, fer með æðsta dómsvald í ESB og hefur aðsetur í Lúxemborg. Hann á lokaorðið um túlkun ESB-réttar og úrskurðir hans eru bindandi fyrir aðildarríkin. Dómarar eru sjálfstæðir í störfum sínum en einn er skipaður frá hverju aðildarríki ESB.

Sett á fót með EES-samningnum (samningnum um Evrópska efnahagssvæðið). EES-samningurinn tók gildi árið 1994 og tengir saman ESB-ríkin og þau þrjú EFTA-ríki sem eiga aðild að EES: Ísland, Noreg og Liechtenstein. Megintilgangurinn er að innri markaður ESB, og það regluverk sem honum fylgir, nái einnig til þessara þriggja ríkja.

Fríverslunarsamtök Evrópu. Aðildarríkin eru Ísland, Noregur, Liechtenstein og Sviss. Öll EFTA-ríkin nema Sviss eru aðilar að EES-samningnum.

‍

Dómstóll sem fjallar um túlkun og framkvæmd EES-reglna gagnvart Íslandi, Noregi og Liechtenstein. Hlutverk hans er meðal annars að stuðla að samræmdri túlkun EES-samningsins og þeirra ESB-reglna sem teknar hafa verið upp í samninginn. Dómstóllinn hefur aðsetur í Lúxemborg. Dómarar eru sjálfstæðir í störfum sínum en einn er skipaður frá hverju EFTA-ríki sem á aðild að EES-samningnum.

‍

Sjálfstæð eftirlitsstofnun sem hefur það hlutverk að fylgjast með því að EFTA-ríkin innan EES, það er Ísland, Noregur og Liechtenstein, fullnægi skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum. ESA hefur aðsetur í Brussel.

‍

Stjórnmála-  og efnahagsbandalag tuttugu og sjö Evrópuríkja. Aðildarríkin ákveða tiltekin mál í sameiningu. Í gegnum stofnanir ESB eru settar reglur sem öll ríkin þurfa að fylgja. ESB á rætur að rekja til samstarfs Evrópuríkja eftir síðari heimsstyrjöld, meðal annars Kola-  og stálbandalagsins (stofnað 1952) og Efnahagsbandalags Evrópu (stofnað 1958). Evrópusambandið var formlega stofnað undir núverandi heiti með Maastricht-sáttmálanum árið 1993. Veruleg breyting var gerð á stjórnskipun þess með Lissabon-sáttmálanum árið 2009.

Alþjóðasamstarf 46 Evrópuríkja stofnað 1949, einkum á sviði mannréttinda, lýðræðis og réttarríkis. Mikilvægasta stofnunin á vegum Evrópuráðsins er Mannréttindadómstóll Evrópu. Evrópuráðið er ekki hluti af Evrópusambandinu. Ísland er aðili að Evrópuráðinu.

‍

Reglur sem gilda innan Evrópusambandsins og settar eru á vettvangi stofnana þess. Þar undir falla grunnsáttmálar ESB, svo og þær reglugerðir, tilskipanir, ákvarðanir og aðrar gerðir sem samþykktar eru af stofnunum ESB.

‍

Stofnun ESB sem fer með löggjafarvald og fjárveitingarvald ásamt Ráðinu. Þingmenn Evrópuþingsins eru kosnir í beinni kosningu í aðildarríkjunum til fimm ára í senn. Þeir eru nú 720 talsins. Ekkert ríki getur haft fleiri en 96 eða færri en 6 þingmenn. Störf þingmanna eru skipulögð eftir stjórnmálahópum fremur en ríkisfangi.

Frjálst flæði fólks, vöru, þjónustu og fjármagns á innri markaði ESB sem nær einnig til EES.

Sú meginregla í Evrópurétti að ef ósamræmi er milli ESB-reglu og reglu í landslögum aðildarríkis þá skuli ESB-reglan hafa forgang.

Ein helsta stofnun ESB. Hún leggur fram tillögur að nýrri löggjöf, fylgist með framkvæmd reglna ESB í aðildarríkjunum og gætir hagsmuna sambandsins í heild. Í framkvæmdastjórninni situr einn fulltrúi frá hverju aðildarríki, en þeir eiga að starfa óháð ríkisstjórnum aðildarríkjanna og lúta ekki boðvaldi þeirra. Bæði aðildarríkin og stofnanir ESB hafa aðkomu að skipun Framkvæmdastjórnarinnar.

Þegar handhafar ríkisvalds fela öðrum stofnunum löggjafarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald. Aðildarríki ESB fela stofnunum ESB valdheimildir á ákveðnum sviðum, í samræmi við grunnsáttmála ESB, m.a. til þess að setja reglur, framkvæma þær og dæma í ágreiningsmálum með bindandi hætti fyrir bæði aðildarríki og einkaaðila.

Fullvalda ríki fer með æðsta vald í öllum málum á yfirráðasvæði sínu og sækir það ekki til neins annars ríkis. Fullvalda ríki getur tekið á sig alþjóðlegar skuldbindingar eða falið alþjóðastofnunum tiltekið vald, ef stjórnskipun ríkisins heimilar það.

Stofnsamningar Evrópusambandsins. Þeir kveða á um markmið ESB, stofnanir þess, valdheimildir og hvernig ákvarðanir eru teknar. Mikilvægustu grunnsáttmálarnir nú eru sáttmálinn um Evrópusambandið og sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins. Íslensk þýðing þeirra er aðgengileg hér.

Sameiginlegt markaðssvæði ESB, sem nær einnig til Íslands, Noregs og Liechtenstein í gegnum EES-samninginn. Innri markaðurinn byggist á fjórfrelsinu: frjálsu flæði vöru, fólks, þjónustu og fjármagns yfir landamæri.

Stofnun þar sem æðstu leiðtogar aðildarríkjanna koma saman (eftir atvikum forsetar eða forsætisráðherrar), ásamt forseta Leiðtogaráðsins og forseta Framkvæmdastjórnarinnar. Leiðtogaráðið mótar pólitíska stefnu ESB og tekur mikilvægar stefnumótandi ákvarðanir, en setur almennt ekki löggjöf.

Þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem niðurstaðan er ekki lagalega bindandi fyrir Alþingi, stjórnvöld eða aðra. Tilgangurinn er að fá fram afstöðu kjósenda til tiltekins málefnis. Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 er ráðgefandi í þessum skilningi, í samræmi við ákvæði kosningalaga nr. 112/2021, en ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að niðurstöðunni verði fylgt.

Ein aðalstofnun ESB sem fer með löggjafarvald og fjárveitingarvald ásamt Evrópuþinginu. Þar sitja ráðherrar frá aðildarríkjunum sem fara með þau mál sem eru til umfjöllunar á hverjum fundi fyrir sig. Til dæmis sitja samgönguráðherrar allra ríkjanna fundina þegar samgöngumál eru á dagskrá.

Nefnd fastafulltrúa EFTA-ríkja og ESB. Annast framkvæmd EES-samningsins. Helsta hlutverk er að samþykkja upptöku nýrra eða breyttra reglna er leiða af ESB-gerðum í viðauka við EES-samninginn.

Markmið sem samningsaðilar vilja ná fram í aðildarviðræðum. Í aðildarviðræðum birtast samningsmarkmið með formlegum hætti í samningsafstöðu umsóknarríkis og samningsafstöðu ESB vegna einstakra málefnasviða eða samningskafla.

Samstarf Evrópuríkja um landamæraeftirlit. Ísland tekur þátt í samstarfinu auk EFTA ríkjanna Noregs, Liechtenstein og Sviss auk 23 af ríkjum ESB. Schengen-samstarfið felst í grundvallaratriðum annars vegar í afnámi persónubundins eftirlits á innri landamærum Schengen-landanna og hins vegar samstarfi í þessu sambandi, einkum á sviði löggæslu.

Seðlabanki Evrópu fer með peningastefnu evrusvæðisins ásamt seðlabönkum þeirra ríkja sem nota evruna. Meginmarkmið hans er að viðhalda verðstöðugleika.

Þeir aðilar sem fara með framkvæmdarvald á Íslandi. Í samhengi þessa kynningarefnis er hér einkum átt við ráðherra, ráðuneyti og aðrar stofnanir íslenska ríkisins. Alþingi og dómstólar falla ekki undir þetta hugtak.

Samstarf þar sem engir tollar eru á milli aðildarríkja en sameiginlegir tollar kunna að gilda gagnvart vörum frá ríkjum utan tollabandalagsins. Tollar eru skattar á innflutning á vörum. ESB er tollabandalag og stofnanir ESB fara með tollamál aðildarríkjanna.

Í samhengi við aðildarsamninga er oft talað um undanþágur, sérlausnir, aðlögunarfresti eða sérstakar verndarráðstafanir. Þessi hugtök eru ekki alltaf notuð í nákvæmlega sömu merkingu. Aðalatriðið er þó að í aðildarsamningi er unnt að mæla fyrir um sérreglur sem gilda um stöðu nýs aðildarríkis innan ESB eða breytingar á gildandi reglum ESB til þess að koma til móts við hið nýja aðildarríki. Slíkar sérreglur eru bindandi ef þær eru hluti af aðildarsamningnum.

Vald alþjóðastofnunar til að taka ákvarðanir eða setja reglur sem eru bindandi fyrir aðildarríki og einstaklinga og fyrirtæki innan þeirra. Stofnanir ESB fara með yfirþjóðlegt vald á ákveðnum sviðum samkvæmt grunnsáttmálum sambandsins.