Hvað er ESB?

Evrópusambandið, eða ESB, er stjórnmála-  og efnahagsbandalag. Það er samvinnuvettvangur þar sem aðildarríkin ákveða tiltekna hluti í sameiningu. Í gegnum stofnanir ESB eru settar reglur sem öll ríkin þurfa að fylgja. Aðildarríki ESB eru nú tuttugu og sjö:

Austurríki, Belgía, Búlgaría, Danmörk, Eistland, Finnland, Frakkland, Grikkland, Holland, Írland, Ítalía, Króatía, Kýpur, Lettland, Litáen, Lúxemborg, Malta, Portúgal, Pólland, Rúmenía, Slóvakía, Slóvenía, Spánn, Svíþjóð, Ungverjaland, Tékkland og Þýskaland.

Sambandið hefur stækkað og þróast mikið. Í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar um 1950 byrjuðu sex Evrópuríki að vinna meira saman að efnahagsmálum og viðskiptum. Samstarfið varð smám saman nánara og náði yfir fleiri svið. Með árunum hefur aðildarríkjum ESB farið fjölgandi. Upphaflega fylgdi Grænland Danmörku inn í samstarfið en gekk úr því árið 1985. Þá gekk Bretland úr ESB árið 2020 eftir þjóðaratkvæðagreiðslu þar í landi árið 2016.

Helstu stofnanir ESB

Leiðtogaráðið er skipað æðstu leiðtogum (ýmist forsætisráðherrum eða forsetum) aðildarríkjanna og þar er pólitísk stefna sambandsins mótuð.

Ráðherraráðið, stundum kallað Ráðið. Þar sitja ráðherrar frá aðildarríkjunum sem fara með þau mál sem eru til umfjöllunar á hverjum fundi fyrir sig. Til dæmis sitja samgönguráðherrar allra ríkjanna fundina þegar samgöngumál eru á dagskrá og landbúnaðarráðherrar þegar landbúnaðarmál eru á dagskrá. Ráðherraráðið fer með lagasetningarvald og fjárveitingarvald ásamt Evrópuþinginu.

Evrópuþingið fer með lagasetningarvald og fjárveitingarvald ásamt Ráðherraráðinu. Evrópuþingmenn eru nú 720 og fjöldinn frá hverju aðildarríki fer almennt eftir íbúafjölda. Þeir eru aldrei færri en sex og flestir, eða 96 þingmenn, eru nú frá Þýskalandi, fjölmennasta aðildarríkinu. Búast mætti við að Íslendingar gætu kosið sex Evrópuþingmenn ef landið gerðist aðili að ESB. Evrópuþingmenn eru kosnir til fimm ára í senn í almennum kosningum í hverju ríki fyrir sig (svipað og alþingiskosningar). Þeir starfa innan stjórnmálahópa, sem eru nú átta talsins, og umgjörð starfa þeirra ræðst þannig almennt af stjórnmálaskoðunum frekar en þjóðerni.

Framkvæmdastjórn ESB á almennt frumkvæði að nýrri löggjöf og hefur jafnframt eftirlit með framkvæmd reglna sambandsins í aðildarríkjunum. Þar sitja nú 27 einstaklingar, þ.e. einn frá hverju ríki. Þeir eiga að vera óháðir aðildarríkjunum í störfum sínum og lúta því ekki boðvaldi ríkisstjórna eða annarra.

Dómstóll ESB á lokaorðið um túlkun reglna Evrópusambandsins.

Seðlabanki Evrópu hefur það meginmarkmið að viðhalda stöðugu verðlagi.

Lagakerfi ESB

ESB-reglur geta haft bein réttaráhrif, þ.e. skapað réttindi og skyldur beint fyrir einstaklinga og fyrirtæki í aðildarríkjunum án þess að innlendar stofnanir, svo sem þing eða ráðuneyti, þurfi að setja reglurnar. Enn fremur hafa reglur ESB-réttar almennt forgangsáhrif, þ.e. ef þær rekast á landslög aðildarríkjanna þá eiga ESB-reglur að hafa forgang.

Efnahagsleg samvinna

Grundvallaratriði í ESB er sameiginlegur innri markaður þar sem samræmdar reglur gilda. Markaðurinn byggist á hinu svokallaða fjórfrelsi: frjálsu flæði á vörum, fólki, þjónustu og fjármagni yfir landamæri. ESB er líka tollabandalag. Tollar eru skattar á innflutning á vörum. Tollabandalag þýðir að það eru engir tollar á milli aðildarríkja ESB en það geta verið sameiginlegir tollar á innflutning frá löndum utan ESB. Svo er það evran, sameiginlegur gjaldmiðill flestra ESB-ríkja. Almenna reglan er að ný aðildarríki skuli taka upp evruna. Fyrst þurfa þau þó að uppfylla ákveðin efnahagsleg skilyrði (varðandi verðbólgustig, vaxtastig, opinber fjármál og gengisstöðugleika). Nokkur aðildarríki uppfylla ekki ennþá þessi efnahagslegu skilyrði eða nota annan gjaldmiðil af öðrum ástæðum.

Víðtækt samstarf  

ESB hefur samræmda stefnu í vissum málaflokkum fyrir utan innri markaðinn. Til dæmis er ESB með sameiginlega stefnu í landbúnaði og sjávarútvegi. Með árunum hefur þeim sviðum fjölgað sem ESB fjallar um. Sem dæmi má nefna umhverfis-  og loftslagsmál, neytendavernd, reglur um umsækjendur um alþjóðlega vernd (hælisleitendur) auk samstarfs í utanríkis-  og varnarmálum og á sviði sakamála. Önnur svið heyra að meginstefnu undir aðildarríkin, til að mynda menntamál, heilbrigðismál, tekjuskattar o.fl. Hér skiptir líka máli svokölluð „nálægðarregla“ sem felur m.a. í sér að sameiginleg reglusetning ESB kemur aðeins til ef markmiðinu verður ekki náð með reglusetningu innan aðildarríkjanna sjálfra.

Valdið skiptist milli Evrópusambandsins og aðildarríkjanna

Á vissum sviðum fela aðildarríkin Evrópusambandinu vald til þess að setja reglur og taka ákvarðanir sem binda bæði einstaklinga og fyrirtæki í aðildarríkjunum og aðildarríkin sjálf. Fræðilega hugtakið yfir þetta er yfirþjóðlegt vald.

Völdin skiptast milli ESB og aðildarríkjanna. Þessi skipting er mismunandi eftir málefnum. Á sumum sviðum fer ESB eitt með völdin (óskiptar valdheimildir). Sem dæmi um það má nefna tollamál. Í öðrum málaflokkum skiptast völdin milli ESB og aðildarríkjanna á ákveðinn hátt (deildar valdheimildir). Í enn öðrum málaflokkum fara aðildarríkin ein með völdin, hvert á sínu yfirráðasvæði.

Misjafnt er hversu mikil samstaða þarf að vera meðal aðildarríkjanna til þess að reglur taki gildi. Oftast er nóg að aukinn meirihluti aðildarríkja samþykki nýjar reglur, en samt gilda reglurnar fyrir öll ríkin, líka þau ríki sem greiddu atkvæði gegn reglunum. Reglurnar um vægi atkvæða eru breytilegar eftir því hvaða mál er til meðferðar. Benda má á að í Ráðherraráðinu er meginreglan um ákvarðanatöku sú að samþykki þarf frá 55% aðildarríkjanna (nú eru það 15 af 27 ríkjum) og þessi ríki þurfa að telja samtals 65% af íbúafjölda ESB. Í framkvæmd er hins vegar algengast að komist sé að einróma niðurstöðu.

Á sumum sviðum þarf þó samþykki allra. Breytingar á grunnsáttmálum ESB, sem innihalda reglur um stjórnskipulag ESB, þurfa til dæmis samþykki allra aðildarríkjanna. Einnig þurfa öll aðildarríkin að samþykkja aðildarsamning við ný aðildarríki. Þá er samþykki allra krafist varðandi utanríkis-  og varnarmál og á nokkrum fleiri málefnasviðum.

Rétt eins og Evrópusambandið hefur tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina er viðbúið að sambandið og þær reglur sem það setur haldi áfram að breytast í framtíðinni.