Þyrfti að breyta stjórnarskránni áður en Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu?

Aðild að Evrópusambandinu felur í sér að stofnanir ESB (sem aðildarríkin eiga aðkomu að) hafa vald til þess að setja ýmsar reglur, framfylgja þeim og dæma eftir þeim. Því er litið svo á að aðildarríkin hafi falið ESB meðferð ríkisvalds. Þetta er oft kallað framsal ríkisvalds.

Í íslensku stjórnarskránni er ekki að finna stoð fyrir því framsali ríkisvalds sem fælist í aðild Íslands að ESB. Því þyrfti að breyta stjórnarskránni áður en Ísland yrði aðildarríki ESB.

Hvaða breytingu þyrfti að gera?

Í 2. gr. íslensku stjórnarskrárinnar er fjallað um það hverjir fari með ríkisvald á Íslandi. Þar segir að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskránni og öðrum landslögum fari með framkvæmdarvaldið og að dómendur fari með dómsvaldið. Í ákvæðinu eru lagasetningarvald, framkvæmdarvald og dómsvald þannig falin innlendum aðilum og stofnunum.

Í ljósi þess að stofnanir Evrópusambandsins hafa vald til þess að setja lög sem gilda í aðildarríkjunum, framfylgja þeim og kveða upp bindandi dóma um túlkun þeirra, þá er talað um að aðildarríkin hafi framselt ríkisvald til sambandsins. Í stjórnarskrám aðildarríkja Evrópusambandsins er því að jafnaði að finna sérstök ákvæði sem heimila slíkt valdframsal.

Þau Norðurlönd sem eiga aðild að ESB (Danmörk, Svíþjóð og Finnland) hafa öll sett sérstök ákvæði í stjórnarskrár sínar um framsal ríkisvalds í þágu alþjóðasamstarfs á borð við Evrópusambandið. Þessi stjórnarskrárákvæði eru ólík eftir ríkjum. Þau eiga það þó sameiginlegt að til þess að þannig valdframsal teljist heimilt þurfi að ákveða það með sérstökum og formlegum hætti. Til dæmis er þess stundum krafist að valdframsalið njóti stuðnings aukins meirihluta þingmanna eða að aðild að alþjóðasamstarfinu sé samþykkt í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ísland þyrfti líka að gera breytingu á sinni stjórnarskrá til þess að ríkið gæti orðið aðili að Evrópusambandinu. Aðildarsamningur getur ekki tekið gildi fyrr en breytingin hefur átt sér stað og búið er að uppfylla þau skilyrði sem slíkt ákvæði kynni að setja. Hins vegar geta aðildarviðræður farið fram áður en breytingar eru gerðar á stjórnarskránni.

Hvernig færi breyting á stjórnarskránni fram?

Í 79. gr. stjórnarskrárinnar er lýst hvernig sé hægt að breyta íslensku stjórnarskránni. Það fer þannig fram að fyrst er lagafrumvarp til breytinganna samþykkt á Alþingi. Því næst er boðað til alþingiskosninga. Nýja þingið, sem kemur saman í kjölfar kosninganna, þarf svo að samþykkja sama lagafrumvarpið aftur, og þá fyrst tekur breytingin á stjórnarskránni gildi. Samkvæmt þessu getur Ísland ekki orðið aðili að Evrópusambandinu á yfirstandandi kjörtímabili, heldur í fyrsta lagi á því næsta.

Íslensk stjórnvöld hafa ekki tekið ákvörðun um það hvernig stjórnarskrárákvæði þau myndu leggja til í tilefni af hugsanlegri inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Því er ekki ljóst hvort einhver frekari málsmeðferð yrði nauðsynleg samkvæmt stjórnarskrá áður en Ísland gengi í Evrópusambandið.