Hvað þarf að gerast til að Ísland gangi í ESB?

Ef aðildarviðræður færu fram og ef þeim lyki með því að aðildarsamningur yrði tilbúinn til samþykktar þyrfti að stíga ýmis skref til þess að Ísland gæti orðið aðildarríki ESB.

Samantekið myndi allt ferlið verða svona:

1. Meirihluti kjósenda segir „já“ í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026.
2. Aðildarviðræður fara fram.
3. Niðurstaða viðræðna er að aðildarsamningur er tilbúinn til samþykktar. Samningurinn er ekki orðinn bindandi.
4. Þjóðaratkvæðagreiðsla er haldin um hvort samþykkja eigi aðildarsamninginn og Ísland verði aðildarríki að ESB.
5. Stjórnarskránni er breytt þannig að aðild Íslands að ESB sé heimil.
   Til þess að breyta stjórnarskránni þarf að stíga þrjú skref:
   
   1. Meirihluti Alþingis þarf að samþykkja breytinguna.
   2. Alþingiskosningar þurfa að fara fram.
   3. Eftir kosningarnar þarf meirihluti Alþingis að samþykkja breytinguna aftur.
6. Fullgilding aðildarsamnings. Þá verður Ísland lagalega bundið af honum. Utanríkisráðherra (sem fer með málaflokkinn innan ríkisstjórnar Íslands) og Alþingi þurfa að samþykkja og forseti Íslands að undirrita.
7. Öll aðildarríki ESB (nú 27 talsins) þurfa að samþykkja samninginn auk aðalstofnana ESB (Ráðherraráðið (einróma) og Evrópuþingið (meirihluti), að fengnum álitum frá Leiðtogaráðinu og Framkvæmdastjórninni).

Þetta er líklegasta röð atburða miðað við fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar. En röðin gæti orðið önnur. Til dæmis gætu stjórnarskrárbreytingar átt sér stað ýmist fyrir eða eftir síðari þjóðaratkvæðagreiðsluna.  

Öll þessi skref eru lagalega nauðsynleg, nema þjóðaratkvæðagreiðslurnar tvær, þ.e. íslensk lög mæla ekki fyrir um skyldu til að halda þjóðaratkvæðagreiðslur í þessu samhengi.

Eins og áður segir þyrfti að breyta stjórnarskránni til þess að Ísland gæti orðið aðili að Evrópusambandinu. Það fer svo eftir því hvað kæmi fram í nýja stjórnarskrárákvæðinu hvort einhver viðbótarskref yrðu nauðsynleg. Til dæmis hafa stjórnarskrár sumra aðildarríkja ESB sett skilyrði um að innganga sé samþykkt af auknum meirihluta, t.d. 2/3 hluta þingmanna eða í bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu.

Vegna þess að stjórnarskrárbreytingar kalla á alþingiskosningar er ljóst að Ísland getur ekki orðið aðili að ESB á yfirstandandi kjörtímabili, sem lýkur 2. desember 2028 nema boðað verði til alþingiskosninga fyrr. Þar með gæti það komið í hlut þeirrar ríkisstjórnar sem yrði við völd að loknum alþingiskosningum að ljúka aðildarferlinu.